( آزاد كردن برده و در صورت ناتوانى ، دو ماه پياپى روزه گرفتن و با عجز از آن ، شصت فقير را سير كردن ) است ، اختلاف مىباشد . مشهور قائل به قول نخست‌اند . 15 عهده عُهده : ظرف مسئوليتها و تعهدات . هرچند در كلمات فقها « عهده » و « ذمّه » بر يكديگر اطلاق شده‌اند ، ليكن ماهيت آن دو متفاوت است و هر يك ، ظرف اعتبارى به شمار مىرود كه مظروف آن با ديگرى متفاوت است . ذمّه ظرف اموال كلى است كه وجود خارجى ندارد ، مانند اينكه كسى از ديگرى هزار تومان وام مىگيرد . در اين فرض ، وام گيرنده هزار تومان به وام دهنده بدهكار مىشود ؛ يعنى هزار تومان كلّى در ذمّهء او است . در حقيقت اين هزار تومان ، نماد و نشانگر عين و مال خارجى ( هزار تومان جزئى و مشخص در خارج ) است . بنابر اين ، ذمّه ظرف و نشانگر اموال نمادين است نه اموال خارجى ؛ اما عهده ، ظرف مسئوليتها و تعهداتى است كه بر شخص مقرر شده است ؛ خواه از جانب خودش ، مانند التزامات و شرايطى كه يك شخص در قرار دادها و پيمانها ملتزم و متعهد مىشود و يا قوانين عمومى آنها را مقرر كرده باشد ، از قبيل نفقه نزديكان ، همچون پدر و مادر . بنابر اين ، عهده ، هم ظرف اموال خارجى است و هم ظرف اموال كلّى . اول ، مانند غاصب كه مالى را غصب كرده است . اين مال تا زمانى كه از بين نرفته بر عهده او است و

--> ( 1 ) . لسان العرب ، واژهء « عهد » * ( 2 ) . آل عمران / 183 ؛ بقره / 27 و 125 ؛ يس / 60 * ( 3 ) . بقره / 177 ؛ مؤمنون / 8 * ( 4 ) . فقه الامام جعفر الصادق 3 / 10 و 5 / 31 ؛ توضيح المسائل مراجع 2 / 621 ؛ كلمة التقوى 6 / 443 * ( 5 ) . شرائع الاسلام 3 / 731 ؛ قواعدالاحكام 3 / 295 * ( 6 ) . النهاية / 563 ؛ الدروس الشرعية 2 / 157 * ( 7 ) . غاية المرام 3 / 519 ؛ مسالك الافهام 11 / 397 ؛ جواهر الكلام 35 / 449 - 450 * ( 8 ) . النهاية / 563 ؛ المهذب 2 / 409 * ( 9 ) . الدروس الشرعية 2 / 157 ؛ رسائل المحقق الكركى 1 / 208 ؛ توضيح المسائل مراجع 2 / 621 - 622 * ( 10 ) . مسالك الافهام 11 / 394 - 395 ؛ جواهر الكلام 35 / 365 * ( 11 ) . تحرير الاحكام 4 / 363 * ( 12 ) . مسالك الافهام 11 / 394 - 396 * ( 13 ) . جواهرالكلام 35 / 445 ؛ منهاج الصالحين ( سيد محسن حكيم ) 2 / 337 * ( 14 ) . جواهر الكلام 35 / 447 - 448 * ( 15 ) . مسالك الافهام 11 / 396 ؛ كشف اللثام 9 / 124 - 125 ؛ جواهر الكلام 35 / 448 و 33 / 174 .